تربیت از دیدگاه اسلام

تربیت از دیدگاه اسلام ؛ از دیر باز تربیت و نقش آن در پیشبرد مقاصد و اهداف انسانی / اخلاق پسندیده و نیکو / مورد اهمٌیٌت بوده است . اکنون می خواهیم به طور خلاصه و مفید تربیت اسلامی و زوایای مورد توجه تربیت در اسلام را از دیدگاه قرآن و اسلام و علمای اسلامی با نظریه های مهم آن بیان کرده تا هر چه بهتر در این راستا موفق عمل نماییم .
از جمله موارد مهم و سرنوشت ساز در تربیت سازنده و یا غیر آن می توان عوامل خانواده / اجتماع / وراثت را نام برد که در این مقوله بیشتر توضیح خواهیم داد که کدام عامل و تحت چه شرایطی مهم تر و ضروری تر است و یا نقش کدام قوی تر و موثر تر است .

6395331482001291606662181451801551219221 تربیت از دیدگاه اسلام
تربیت از دیدگاه اسلام


آن چه که مسلم و ضروری است نقش با ارزش خانواده و یا بهتر بگوییم پدر و مادر است که گاه ما آن را عاملی ضعیف دانسته و بیشتر اجتماع را سبب بروز بسیاری از مشکلات رفتاری و تربیتی فرزندانمان می دانیم
در پایان این بحث شما در خواهید یافت که چگونه تربیت اسلامی را در مورد فرزندان خویش اعمال کرده وراه سعادت و سلامت رفتاری را بهتر بشناسیم .

تشریح و بررسی موضوع :
اولین آموزشگاه اخلاق را خانه باید دانست زیرا کودک بر مبنای مشاهدات روزمره خویش پایه های اخلاقی خود را پی ریزی می کند . کودک در محیط خانه تعالیم خوب و یا بد را فراگرفته و زیر بنای اخلاقی او گذاشته می شود . خانه پرورشگاه اطفال است و از نظر خوبی و بدی تابع عواملی است که در آن جا حکمفرماست . اگر اداره کنندگان خانه دارای اخلاق صحیح و نیک باشند . کودکان خوبی پرورش می دهند . رفتار پدر و مادر برای کودکان سرمشق و الگو خواهد بود زیر آنان دارای قوه ی تشخیص نیستند و آن چه که می بینند می آموزند . پس روی همین اصل متوجه خواهیم شد که تربیت و پرورش کودکان در محیط خانه به صورت عملی خواهد بود . بنابراین والدین باید بکوشند رفتارهای پسندیده و فضایل اخلاقی را در خود پرورش و انجام دهند تا به اهمیت این مسئله پی ببرند که از راه های پند و اندرز نمی توان صفات اخلاقی را در آن ها بوجود آورد .
پرورش اخلاقی کودک در اثر تقلید و پیروی از رفتار دیگران به طور نامحسوس انجام می گیرد ، اسلام پدران و مادران را مسئول تربیت فرزندان خویش و از وظایف اساسی آن ها بر می شمرد .
رسول اکرم ( ص )۲ در باره ی پرورش اخلاقی می فرماید :
” فرزندان خود را تربیت نمایید چه در برابر آنان مسئولیت بس بزرگی دارید .”
و یا : “کودکان خود را بزرگ و گرامی داشته و خوب تربیت نمایید . ”

دین اسلام در تمام شئون زندگی فردی و اجتماعی ، خصوصیت اخلاقی را محترم دانسته و بدان ها توصیه می نماید . تربیت در این راستا ودر زندگی اجتماعی به دو نوع تقسیم می گردد اول آن که بر محور فرد و جنبه های اخلاقی او دور می زند که در این نوع خانواده و مربی می کوشد کودک را به روحیات مثبت اخلاقی مانند : راستی و درستی و امانت داری و صداقت و ……. مجهز سازد و دوم آن که کودک را به اعتبار ارتباط با دیگران مورد توجه قرار دهد .
تا بتواند از طریق تعامل بهتر با گروه هم سالان و پذیرفتن مسئولیت در زندگی فردی و اجتماعی خود موفق تر برخورد کند . اگر خانواده و مربیان نتوانند در این جنبه درست و شایسته عمل کنند کودک نمی تواند در ارتباط با دیگران ابتکار و سازندگی داشته وبدون هیچ عکس العمل به جاو مستقل برخورد کند .

اکنون این سئوال پرسیده می شود که احساس مسئولیت ویا مسئولیت چیست ؟
چگونه ایجاد می شود ؟
و چرا باید مسئولیت پذیرفت ؟ ۱
باید پاسخ داد که در محیط خانه ویا مدرسه بسیاری کودکان اعم از پسر و دختر دوست دارند در کنار والدین و مربیان خود به انجام کارها بپردازند و آمادگی انجام بسیاری از کارها را از خود نشان می دهند . وگاه خیلی خوب از عهده ی انجام آن مسولیت بر می آیند . در مقابل کودکانی هم هستن که از انجام کارهای مربوط به خویش شانه خالی می کنند ویا آن را ناقص ویا نیمه تمام رها می کنند . این همان احساسی است که بودنش دروجود کودکان مایه ی پیش رفت و تعالی و عدم وجود آن باعث سستی و کاهلی و عدم موفقیت در آنان می گردد.
دراین جا به این نکته مهم اشاره و پاسخ سوالی که در بالا آمده است ، داده می شود که پذیرفتن مسئولیت راهی برای ابراز شخصیت ، افکار و عقاید کودکان محسوب می گردد. پذیرفتن و انجام مسئولیت به کودکان فرصت بیشتری داده تا خود سختی ها و دشواری های کار را قبول نموده و حتی برای آن راه حل مناسب ارائه دهند . واز این طریق موقعیت خود را در خانوده و اجتماع تثبیت کنند . استعداد پذیرش مسئولیت در اکثر کودکان کم وبیش وجود دارد . و این باز نقش تربیت است که بایددر این مرحله هم آن را پرورش دهد .
تربیت امری بسیار دشوار است واز این رو مسئله تربیتی در بعضی موارد مشکل و بغرنج است . عدهای از طریق تربیت صحیح به رشد و شکوفایی وعده ای هم بر اثر اشتباهات تربیتی به ورطه ی نابودی می روند . باید بدانیم که تربیت اصولی و صحیح آن است که براساس آمادگی و استعداد جوان پی ریزی شده است ، باید دید ذوق و استعداد او برای چه کاری آمادگی دارد ؟ چرا که وقتی ما احساس مسولیت را در کودکان خود ایجاد کردیم خیلی راحت و آسان می توانیم با عشق و محبت بدون تحمیل عقاید خود او را در راستای اهدافش در جهت علایق به طرز مثبت و صحیح هدایت نماییم . باید توجه نمود که زور و اجبار نتیجه ی خوبی به دنبال ندارد و می توان با نرمش و ملایمت انگیزه های صحیح را به آن ها القا نمود تا با جلوگیری از هر گونه شتاب زدگی به طور منطقی به روش صحیح تربیتی موفق عمل نمود .
امام صادق ( ع ) در این رابطه می فرماید : اساس و شالوده ی اسلام بر متانت استوار شده است ، پرستش و عبادت را بر بندگان تحمیل نکنید.” پس دریافتیم برای تغییر رفتار در کودکانمان به جای پند و نصیحت باید سعی نمود هم خود صحیح برخورد کنیم وهم عامل اصلی در رفتار آنان را تشخیص و آن را از میان بر داریم.

۱: کودکان و قبول مسئولیت
۴
آن چه که در این مقوله بیشتر مهم شمرده می شود همان تربیت است . که گاه دیده شده است” تربیت کردن مانع تربیت شدن است.” ۱همان طور که در تعریف ها هم آمده است “۲ تربیت عبارت از فراهم کردن زمینه ی مساعد و مناسب برای متربی ، تا او خود به اختیار و رغبت خود در شکوفایی استعداد ها و توانایی ها ونهفته های فطرت خویش مشارکت کند . ” از این تعریف به خوبی استنباط می شود که چگونه تربیت کردن مانع تربیت شدن می شود . اگر تربیت مربی توام با عشق و محبت ، رغبت و آمادگی روانی و عاطفی نباشد بهترین آموزه ها و پیام ها و رساترین حقایق با اکراه و بیزاری همراه می گردد.
چه این امر مهم را نیز سقراط در کلام خویش آورده است : هدف از تربیت عشق به حقیقت است : واگر این امر مهیا و میسر نگردد ، تربیتی هم صورت نگرفته است . زیر غالب روش ها و اقدامات تربیتی ما در خانه و مدرسه با آماده سازی روانی و عاطفی همراه نیست و آن وقت است که این ضد تربیت می شود . و با هم دلی و همراهی متربی نبوده است . آری در تربیت شدن سخن فرع است ، کلام بهانه است . اصل مقصود است و اصل معنا و دریافت است که باید از جانب کودک و متربی ما صورت گیرد . از تب حرف باز ایستیم ، از صحبت و اندرز مستقیم بپرهیزیم . و این همان تربیت خاموش است که بر تربیت کلامی ارجحیت دارد ، همان که در آغاز کلام گفتیم والدین باید رفتار صحیح را در عمل الگو سازی نمایند . . باید توجه نمود اگر کودک نتواند با نوع تربیت والدین رفتار خویش را منطبق کند و یا در برخورد های میان او و الدین تعامل برقرار نشود و یا کودک نتواند بر اساس محبت وعلاقه رفتار صحیح را کسب کند ، این گونه رفتار ها می تواند زمینه ساز بروز اختلالات رفتاری مانند : خشونت و یا ترس ، اضطراب و تنش های عصبی ، را در او بوجود آورد زیر از عوامل شروع یا تشدید رفتارهای ناسالم نوع رفتار میان والدین و کودک و یا مربی است .
صدمه دیدن کودکان مستعد اضطراب۴ از خانواده های فاقد عاطفه و محبت و پر از هرج و مرج مشابه کودکانی است که نیازهای اساسی خود را به راحتی نشناخته و همواره با خشونت و کشمکش های روانی مواجه اند . به این گونه موارد می توان ایجاد ناامنی در کودک در هنگام سانحه و اتفاقات روزمره و مشکلات این چنینی را هم اضافه کرد . حتی ترس از تاریکی ، اضطراب ناشی از دوری از والدین در سن مدرسه هم نوعی از این موارد است که به نوع تربیت کودک منتهی می شود . تحریک پذیری ، نوع تغذیه ، نوع بازی و ساعت خواب و آرامش کودک هر کدام به نوعی می تواند زمینه ساز اختلال رفتاری و اضطراب در کودک شود .
۱: برداشتی از کتاب فیه ما فیه : مولانا جلال الدین بلخی ، ص ۵۵
۲:تربیت آسیب زا – دکتر عبدلعظیم کریمی
۳: بیتی از سهراب سپهری
۴: اختلالات اضطرابی – مترجم مسعود براتیان

عوامل بسیار زیادی در رشد تربیت صحیح اسلامی در کودکان نقش دارد که خانواده و مربی باید به آن توجه کافی داشته باشند .
از جمله ی این عوامل تشویق و تنبیه است . ۱
پیامد های به کارگیری اصل تقویت ( تشویق ) در فرایند تربیت بر روان شناختی
پاسخ به نیاز های طبیعی و روان زادی کودک
تحریص و تحریک درونی برای پیشرفت در امور
جبران کمبودها و حقارت ها ی عاطفی و اجتماعی
بوجود آمدن حس اعتماد به نفس و تقویت خود پنداره مثبت در کودک
تقویت عزت نفس در کودک
باز خورد مثبت نسبت به اطرافیان
کنترل و هدایت و تقویت رفتار های مورد نظر
تغیر دهنده و جهت دهنده ی رفتار و سیر زندگی کودک
باید دانست که تشویق در صورتی دارای آثار فو ق الذکر است که با رعایت اصول مهم و اساسی تربیت همراه گردد .
واگر این اصول رعایت نشود آفات زیان بار و مخربی را در تربیت اصولی او به دنبال خواهد داشت که عبارت از :
وابستگی کودک به عوامل کنترل بیرون از خود
ایجاد توقعات و انتظارات تصنعی
مختل شدن ساخت ها و سازمان های شناختی
کاهش عامل تعادل جویی و خود نظم جویی کودک
مغرور شدن و احساس مهتری کاذب
تعارض انتظاراتی در خانه / مدرسه و جامعه

۱: تربیت آسیب زا – دکتر عبد العظیم کریمی
به طور کلی در تشویق باید شرایط مهم وضروری را در نظر گرفت تا درست و شایسته وبه بهترین شکل اثر گذار باشد۱ :
تشویق باید با : تقویت درونی کودک همسو باشد .
مستقیما به رفتار مربوط گردد .
علت کاملا مشخص باشد .
باید طبیعی ، واقعی و به دور از فریب و ریا باشد
در سنین پایین بهتر است خیلی سریع و به موقع اعمال گردد . لازم به ذکر است که درتشویق هدف امر تعلیم و تربیت باید باشد ۲٫ اگر کودکان هدف از رقابت و تشویق را تشخیص ندهند هدف دجار اشکال می گردد . بعضی از مربیان و معلمین برای دست یابی به اهداف خود و تقویت هرچه سریعتر رفتار های مورد نظر سعی می کنند به هر طریق ممکن رفتار کودک را منطبق خواسته ها و دستورات و مقررات وضع کرده ی خود در آورند بدون این که به اثرات مخرب این روش های شتاب زده توجه کنند لذا اگر این روش های ناپسند و تصنعی افزایش یابد در روند تعادل جویی طبیعی کودک اختلال ایجاد خواهد شد و آفتی بزرگ در امر تربیت و نظام آن است .پس همواره دقت نماییم تا تشویق ها با توجه به شخصیت کودک ، و سوابق بالینی و خانوادگی و مدرسه ای باشد تا تاثیر خود را برای رسیدن به اهداف مورد نظر تربیتی داشته باشد .
و به طور کلی اگر عوامل بیرونی بر عوامل درونی غلبه نماید تقویت ها و جوایز و پاداش ها به سوء تقویت مکانیزم های خود انگیخته نگردد باعث می شود که عادت جایگزین صفات گردد رفتار ها خود ساختگی شود
ابزارها و وسایل به جای هدف قرار گیرد . همکاری ها به رقابت نا سالم تبدیل گردد .
اراده و انتخاب عمل کاهش می یابد .
وامکان شرطی شدن رفتارها وجود دارد .
در پایان متذکر می شویم امر تعلیم و تربیت جوانب و مراحل حساسی دارد که اگر نسبت به آن بی توجهی گردد شالوده ی اخلاق اسلامی و سعادت بشری را در هم می ریزد . چنان که نباید از این امر مهم هم غافل شد که تربیت کلامی همیشه مانع تربیت عملی می گردد و سدی است در برابر آن ، توصیه های اخلاقی و تربیتی / بایدها و نباید ها تربیت را دچار سستی و اختلال می نماید . بیاییم با رفتار سازنده و اثبات آن در وجود خویش الگویی شایسته برای کودکانمان باشیم .

۱: رشد و نقش آن در تحول شناختی کودک / عبدالعظیم کریمی – مجله ی اطلاعات علمی
۲: تربیت آسیب زا – عبدلعظیم کریمی
۳: نقش رهبری و خود نظم جویی در تربیت عقلانی – مجموعه مقالات دومین سمپوزیوم جایگاه تربیت / عبدالعظیم کریمی

فهرست منابع و ماخذ :
پیترمن فرانز- ترجمه براتیان مسعود اختلالات اظطرابی انتشارات انجمن اولیا و مربیان
د.و.وینیکان – ترجمه طباطبایی نازنین کودک و دنیای خارج او دفتر نشر و فرهنگ اسلامی
رشید پور- مجید- تربیت کودک از دیدگاه اسلام انتشارات کعبه
ژان پیاژه – ترجمه پور باقر ایرج روانشناسی کودک انتشارات دانشگاه سپاهیان انقلاب
کریمی – عبدالعظیم – تربیت آسیب زا انتشارات انجمن اولیا و مربیان
مطهری حسین – تربیت فرزند – انتشارات ام ابیها قم تدوین و گرد آوری:
قاسم برغانی فراهانی / دانشجوی مرکز تربیت معلم شهید مفتح – شهرری رشته : آموزش ابتدایی مرحله کارشناسی – سال تحصیلی ۸۹- ۹۰
استاد راهنما : استاد زاهدی

دیدگاه‌ خود را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *